Οι Τρεις Ιεράρχες αγωνιστές Ελευθερίας

[ΣΚΛΑΒΟΥΝΟΣ]

Οι Τρεις Ιεράρχες αγωνιστές Ελευθερίας

«Τῆς μέν κάτω δουλείας ἐλευθερίαν δεῖ
ζητεῖν, τῆς δε ἄνω οὐ δεῖ ἐφίεσθαι»
(Γρηγόριος ο Θεολόγος)

Ένα όνειρο

Ένα όνειρο είναι η ιστορία της εορτής των Τριών Ιεραρχών. Ας γυρίσουμε χίλια χρόνια πίσω, για να βρούμε της αρχή της εορτής. Ήταν τότε εποχή με έντονα πνευματικά ενδιαφέροντα. Όπως τώρα πολλοί άνθρωποι ασχολούνται με το ποδόσφαιρο και την πολιτική, έτσι τότε πολλοί άνθρωποι ενδιαφέρονταν για τα πνευματικά και θεολογικά ζητήματα. Κι όπως χωρίζονται σήμερα οι άνθρωποι σε διάφορες ομάδες, έτσι τότε είχαν χωρισθεί σε τρεις θεολογικές ομάδες.
Η μια ομάδα ήταν οι Βασιλίτες. Θαύμαζαν περισσότερο από όλους τους Πατέρες της Εκκλησίας το Μέγα Βασίλειο, για την ασκητικότητα της ζωής του, την πολυμέρεια των γνώσεων του και την κοινωνική του δράση. Η άλλη ομάδα ήταν οι Γρηγορίτες. Θαύμαζαν περισσότερο το Γρηγόριο το Θεολόγο, για το λεπτό του χαρακτήρα, για το θεολογικό του βάθος και για το ποιητικό του χάρισμα. Η τρίτη ομάδα ήταν οι Ιωαννίτες. Θαύμαζαν περισσότερο τον Ιωάννη το Χρυσόστομο, για τη ρητορική του δεινότητα, για το θάρρος της ψυχής του και για τους αδιάκοπους αγώνες του.
Τον 11ο αιώνα ο επίσκοπος Ευχαΐτων Ιωάννης καθιέρωσε τον κοινό εορτασμό των τριών Πατέρων της Εκκλησίας μας. Λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Τούρκους καθιερώθηκε ως σχολική Εορτή, η εορτή των Τριών Ιεραρχών, και ορίστηκαν προστάτες της Ελληνικής Παιδείας και των Ελληνικών Γραμμάτων.

Πρότυπα της Ελληνικής Παιδείας

Οι Τρεις Ιεράρχες δεν είναι τυχαία πνεύματα. Είναι «φωστήρες». Είναι από τις σπάνιες διάνοιες. Ήταν μορφωμένοι. Δεν είχαν μια απλή εξειδικευμένη μόρφωση. Είχαν μια καταπληκτική πολυμερή γνώση. Ήταν πανεπιστήμονες. Ο Ιωάννης σπούδασε στην Αντιόχεια νομικά, ρητορική και φιλοσοφία στη Σχολή του περίφημου εθνικού φιλοσόφου Λιβάνιου. Ξεχώριζε σε λάμψη το μυαλό του Ιωάννη, ώστε ο Λιβάνιος, όταν ρωτήθηκε, ποιον θα ήθελε να άφηνε διάδοχο του, είπε : «Ἰωάννην, εἰ μή χριστιανοί αὐτόν ἐσύλησαν». Δηλαδή, τον Ιωάννη, αν δεν τον είχαν κερδίσει οι χριστιανοί. Όταν δε οι δύο φίλοι, ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος, σπούδαζαν στην Αθήνα, ήταν τόσο η φωτεινότητα της διανοίας τους, ώστε μόλις τελείωσαν τις σπουδές, τούς προσέφεραν πανεπιστημιακές θέσεις, να γίνουν καθηγητές της φιλοσοφίας. Θυμίζουμε τέλος, ότι ο Γρηγόριος υπήρξε, κοντά στα άλλα, ο μεγαλύτερος ποιητής των αιώνων εκείνων, ο δε Βασίλειος ήταν εντριβής όχι μόνο της θεολογίας, αλλά και της αστρονομίας και της φυσικής και της φιλοσοφίας και της ιατρικής.
Η εορτή τους σαν προστάτες των ελληνικών Γραμμάτων δείχνει τη σύζευξη του Ελληνικού και του Χριστιανικού πνεύματος. Οι αιώνιες και αξεπέραστες χριστιανικές αλήθειες ντύθηκαν με το υπέροχο ένδυμα της ελληνικής γλώσσας. Όσοι διαβάζουν τα συγγράμματα των Τριών Ιεραρχών αισθάνονται το κάλλος, την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας και κολυμπάνε μέσα στα πεντακάθαρα νερά της αλήθειας. Όταν διαβάζουμε τους Τρεις Ιεράρχες, αισθανόμαστε διπλή χαρά, μία γιατί είμαστε Έλληνες και έχουμε τέτοια ανυπέρβλητη πολιτιστική παράδοση, και μία γιατί είμαστε Χριστιανοί και έχουμε τέτοιο θησαυρό πολύτιμο, που τόσο θαυμαστά παρουσίασαν οι Τρεις Ιεράρχες.
Η εορτή των Τριών Ιεραρχών ως προστατών των Ελληνικών Γραμμάτων δείχνει και κάτι άλλο βασικό. Ότι η Παιδεία δεν είναι μόνο νους, είναι και καρδιά. Στο πρόσωπο των Τριών Ιεραρχών αγκαλιάζονται Πίστης και Γνώσης, θεωρία και πράξης, επιστήμη και αγιότητα. Άνθρωπος με γεμάτο το μυαλό αλλά άδεια την καρδιά είναι επικίνδυνος άνθρωπος. Γι αυτό και οι αρχαίοι έλεγαν : «Ἐπιστήμη, χωριζομένη ἀρετῆς, πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται».

Αγωνιστές της τριπλής ελευθερίας

Οι Τρεις Ιεράρχες είναι πρότυπα για τους νέους. Οι νέοι ποθούν τον κοινωνικό αγώνα για δικαιοσύνη και ελευθερία. Οι Τρεις Ιεράρχες ήταν αγωνιστές, ήταν αθλητές, ήταν πρωταθλητές στον πνευματικό και κοινωνικό στίβο. Από όλους τους αγώνες τους θα αναφέρουμε εδώ τους αγώνες τους για την ελευθερία.
Πολύς λόγος στις ημέρες μας για την ελευθερία. Οι λέξεις που μαγνητίζουν τους νέους : ελευθερία, ανεξαρτησία, χειραφέτηση. Ωραίες αληθινά λέξεις, που όμως κρύβουν παγίδες. Οι νέοι πάνω στη λαχτάρα τους για ελευθερία, αρπάζουν την καραμέλα που τους προσφέρουν χρυσοτυλιγμένη με το χρυσόχαρτο της ελευθερίας, αλλά πιπιλώντας την, διαπιστώνουν στο τέλος, ότι έκρυβε μέσα της το φαρμάκι της υποδούλωσης.
Οι Τρεις Ιεράρχες είχαν πετύχει για τον εαυτό τους την τριπλή ελευθερία : τη σωματική, τη διανοητική και την πνευματική. Αδούλωτες προσωπικότητες, αγωνίσθηκαν για τις τρεις αυτές ελευθερίες, που αν δεν συνυπάρχουν, ο άνθρωπος δεν είναι αληθινά ελεύθερος.
Είναι γνωστοί οι αγώνες του ιερού Χρυσοστόμου για την αποδέσμευση των πτωχών τάξεων, που καταπιέζονταν από τους πλουσίους. Είναι γνωστοί οι αγώνες του για την κατάργηση της δουλείας. Είναι γνωστοί οι αγώνες του για τα λαϊκά συμφέροντα. Όταν ο λαός της Αντιόχειας, αγανακτισμένος από τους δυσβάστακτους φόρους, ξεσηκώθηκε και έσπασε τους ανδριάντες του αυτοκράτορα, ο Ιωάννης πρεσβύτερος τότε στην Αντιόχεια, στάθηκε κοντά στο λαό και εξεφώνησε τους περίφημους «Εἰς τούς ἀνδριάντας» λόγους και αγωνίσθηκε για την απελευθέρωση των ανθρώπων, που δεμένους με αλυσίδες τους είχαν σύρει στις φυλακές.
Παρόμοιους αγώνες για την κοινωνική δικαιοσύνη έκανε και ο Μέγας Βασίλειος. Γνωστό σε όλους μας αποτελεί το κοινωνικό έργο του με την ίδρυση της περίφημης «Βασιλειάδας», που αποτέλεσε πρότυπο ιδρύματος, της εποχής του.
Ήταν αδούλωτοι και διανοητικά οι Τρεις Ιεράρχες. Το μυαλό τους γνώριζε πολλά, αλλά δεν υποτάσσονταν στην οποιαδήποτε γνώση. Υποτάσσονταν στην Αλήθεια.
Προ παντός ήταν αδούλωτοι πνευματικά. Δεν υποτάσσονταν ούτε στην τυραννία των παθών ούτε στην τυραννία των ανθρώπων. Είναι γνωστός ο διάλογος ανάμεσα στο Βασίλειο και στο Μόδεστο, τον εκπρόσωπο του αιρετικού αυτοκράτορα (Ιουλιανού του Παραβάτου). Ο κοσμικός άρχοντας είχε την απαίτηση να πειθαρχήσει ο Βασίλειος και να δεχθεί την πλάνη. Οι απειλές για δήμευση της περιουσίας, για φυλάκιση και εξορία, για θανάτωση, έπεσαν στο κενό. Παροιμιώδης παρέμεινε η θαρραλέα απάντηση του γενναίου επισκόπου :
- Θα μου πάρεις την περιουσία; Ποια; Αυτή που δεν έχω; Λίγα βιβλία και το ράσο μου η μόνη μου περιουσία. Θα με εξορίσεις; Αλλά που; «Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καί τό πλήρωμα αὐτῆς». Θα με θανατώσεις; Μακάρι να το κάνεις!...
Ατρόμητος, αδούλωτος, ο μεγάλος Ιεράρχης.
Ας θυμηθούμε και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Όλο το βρώμικο κατεστημένο της εποχής του, ανάκτορα, πλούσιοι, διεφθαρμένες γυναίκες, μικρόνοες και φιλόδοξοι κληρικοί, τον πολέμησαν. Τον εξόρισαν. Πέθανε στην εξορία. Αλλά έμεινε ανυποχώρητος στον αγώνα του για την Αλήθεια, στον αγώνα του για το λαό.
Και οι Τρεις Πατέρες έμειναν ελεύθεροι. Δεν σκλαβώθηκαν σε ανθρώπους. Αλλά ούτε στο χρόνο και στη λήθη υποτάχθηκαν. Παρέμειναν αιώνιοι. Πέρασαν στην αιώνια ζωή. Και οι μορφές τους παρέμειναν αιώνιες, αξεπέραστα πρότυπα.

Η κάτω και η άνω ελευθερία.

Ο άνθρωπος πλάστηκε ελεύθερος από το Θεό. Μια ελευθερία που τον καθιστά πρόσωπο, κατ’ εικόνα του Θεού. Έχασε όμως αυτή την ελευθερία, όταν έγινε σκλάβος στις εξαρτήσεις και τα πάθη. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος μιλάει για τις δύο δουλείες. Τη μία την ονομάζει «κάτω δουλείαν». Είναι η δουλεία του σώματος. Την άλλη την ονομάζει «άνω δουλείαν». Είναι η δουλεία της ψυχής. Καλό είναι ο άνθρωπος να αγωνίζεται για την απαλλαγή από την σωματική δουλεία. Κάλλιστο να αγωνίζεται για την απελευθέρωση από τη πνευματική δουλεία. Την αξία αυτή τονίζουν οι Πατέρες, γιατί απαιτεί αγώνα και προσπάθεια με τον ίδιο τον εαυτό μας. Και όποιος καθίσταται ελεύθερος πνευματικά δίνει αξία και περιεχόμενο στην σωματική ελευθερία.
Ελεύθεροι θα είμαστε όταν είμαστε γενναίοι στο φρόνημα. Ελεύθεροι στο σώμα, ελεύθεροι από τα πάθη. Ελεύθερο το πνεύμα, για να πετάει σε χώρους υψηλούς, σε σφαίρες υψηλής διανόησης. Ελεύθερη η ψυχή, για να έχει την δυνατότητα επιλογής.
Αδούλωτοι χτίζουμε ένα καινούργιο κόσμο.


Σκλαβούνος Αντώνιος
Καθηγητής Θεολόγος